Help, mijn kind slaapt niet goed!

Goed slaappatroon bevordert de ontwikkeling bij kinderen

Visie op slaapbehoefte baby’s en peuters

Door mijn jarenlange praktijk ervaring met kinderen en hun slaapbehoeften heb ik een visie op het slapen van kinderen en een daarbij door de praktijk beproefde dagplanning ontworpen waarbij zowel de kinderen als de opvangsituatie zeer bij gebaat zijn. Ten grondslag ligt, mijn praktijkervaring, wetenschappelijk onderzoek en de “behoeften piramide van Maslow”; slapen is een primaire basisbehoeften van je kind. Wanneer een kind te moe is of zelfs slaap tekort krijgt heeft dit door wetenschappelijk aangetoond onderzoek grote gevolgen.

Voldoende slaap is een basisbehoefte, wordt hier niet aan voldaan dan blijft een kind in de onderste laag!

In allerlei staatjes en grafiekjes worden alleen gemiddelde slaaptijden van kinderen genoemd. En zelfs onderzoek is gebaseerd op slaapgewoonten, maar niet op slaapbehoeften van jonge kinderen. Ouders wordt aangeraden om slaapjes af te wennen in plaats van te kijken naar de behoeften van een kind. In de praktijk heb ik leren kijken naar de behoeften van kinderen tot 4 jaar en welke signalen zij geven.

Waar zo’n 40 jaar geleden bijna alle kinderen tot 4 jaar ’s middags zo’n 4 uur sliepen, zie je nu steeds meer 1 jarige die nog maar 1 uurtje per dag slapen. In de afgelopen 40 jaar zijn de prikkels die kinderen dagelijks ontvangen enorm gestegen, dit zou eerder betekenen dat kinderen meer zouden moeten slapen in plaats van minder.

Ik wil je meenemen in mijn praktijkervaring en wetenschappelijke onderzoeken

In de praktijk zie ik om mij heen steeds meer kinderen, die signalen van slaaptekort, oververmoeidheid en zelfs chronische oververmoeidheid vertonen. Een kind raakt door vermoeidheid overprikkeld en kan soms daardoor juist niet goed meer in slaap komen. Overprikkeling kan tot gevolg hebben dat een kind ontploft of een hysterische bui krijgt. Andere kinderen reageren op overprikkeling en vermoeidheid door zich terug te trekken in een hoekje of alleen nog maar op schoot en andere kinderen zullen zichzelf eerder overschreeuwen, druk doen en aandacht vragen; vaak negatief.

De tijd tussen vermoeid zijn en oververmoeid is erg kort, bij een baby is 5 a 10 min wachten al een wereld van verschil. Bij peuters is dit misschien een half uur. Wacht je na de eerste slaperige symptomen te lang om je kind op bed te leggen, dan raakt het oververmoeid. Een moe kind gaat gewoon slapen, een oververmoeid kind heeft moeite om zich over te geven aan de slaap, wordt vaker wakker, slaapt korter en is ’s ochtends vroeg wakker. Het is dus belangrijk om je kind op bed te leggen wanneer het de eerste symptomen van slaperigheid vertoond.

Wanneer je de kenmerken van slaperigheid herkent en het verschil met gedrag van oververmoeidheid, ontwikkel je een heldere visie voor je kind om het op bed te leggen wanneer het moe is en biedt dit houvast wanneer je kind soms even niet wil. Je weet immers dat het goed is voor je kind.

Kenmerken van slaap bij kinderen

Kenmerken slaperigheid (dus bedtijd)

  • Wrijven in oogjes
  • Minder actief
  • Alleen nog maar op schoot willen
  • Weg kijken, geen oogcontact maken
  • Jengelen
  • Gapen
  • Staren
  • Gebalde vuisten
  • Liggend spelen (passief), of op de bank hangen (valkuil: bij stimulatie en aandacht van de (gast)ouder doen ze gewoon weer mee)
  • Vingers in de mond
  • Vragen om knuffel(doek) of speen
  • Vragen om te mogen slapen, zeggen ik ben moe

Oververmoeid / overprikkeld (en dus te laat op bed)

Zichzelf en de moeheid overschreeuwen (vechten tegen de slaap) – vaak bij kinderen die niets willen missen:

  • Druk doen, stuiteren (ineens na een passief/lui moment heel actief worden)
  • Opgejaagd, rusteloos (gooit bv met dingen of plaagt, speelt met niets meer, doet iets wat niet mag)
  • Snel huilen
  • Snel boos worden
  • Slechte concentratie

 

Zich terugtrekken (gedrag, dat duidelijk vraagt om naar bed te mogen):

  • stil, sluit zich af
  • onbereikbaar
  • wil met rust gelaten worden
  • snauwerig, prikkelbaar
  • neerslachtig
  • in een rustig hoekje terug trekken

Lichamelijke signalen oververmoeid:

  • In de ogen wrijven
  • Aan het oortje/haren frunniken
  • Dikke oogjes
  • Wegdommelen
  • Moe
  • Het koud hebben, rillerig
  • Rode oren
  • Buikpijn, buikloop
  • Hoofdpijn
  • Niet goed meer eten; geen honger – knoop in de maag

Leer als ouder de signalen kennen van slaperigheid en oververmoeidheid van jouw kind! Hou eventueel een lijstje bij welke kenmerken passen bij jouw kind, zodat je het kan herkennen.

Regelmaat is belangrijk voor een goed slaapritme en een goed slapend kind!

Bij baby’s – hou een oog op de klok

In het begin is het behoorlijk lastig om de signalen te herkennen. Wat kan helpen is om de tijd die je kind wakker is in de gaten te houden. Een pasgeboren baby is per keer zo’n 45 minuten wakker, daarna is het alweer bedtijd. In de praktijk betekent het dat je tijd hebt voor een voeding, een schone luier en een korte knuffel. Is je pasgeboren baby na een uur nog wakker? Dan is de kans groot dat je de vermoeidheidssignalen gemist hebt. Oudere baby’s tot een jaar beginnen na ca  1,5 signalen te tonen. Na het eten, verschonen en knuffelen kunnen ze zich een tijdje prima zelf vermaken! Wanneer ze beginnen te gapen of in de oogjes beginnen te wrijven of huilerig worden, dan weet je dat het bedtijd is. Nog even een paar minuutjes knuffelen en dan lekker naar bed…

Ook bij oudere kinderen blijft regelmaat belangrijk.

Slapen geeft niet alleen een momentje van rust voor je kind en voor jou. Het zorgt ook voor een blij en uitgerust kind. Toch zijn er veel 1-3 jarigen die een beetje te enthousiast de slaapjes vaarwel zeggen. Te veel te doen, te veel te zien, te veel mee te maken, zo lijkt het wel. Is dat wel handig? Rond de 2 jaar beseft een kind dat het een eigen persoonlijkheid heeft en dat het nee kan zeggen “de peuterpuberteit”. Geregeld is te zien, dat deze twee jarigen wat tegenspartelen bij het naar bed gaan. Zeker wanneer je het als een vraag stelt: “ga je mee naar bed?” dan hoor je al snel: “Ik wil niet…” Dit is echter niet hetzelfde dan dat ze het niet meer nodig hebben. Vaak zit het kind dan al in de oververmoeidheidfase en heb je de slaperige signalen al gemist.

Een vaste regelmaat biedt uitkomst, je legt een kind op vaste tijden op bed en het kind zal hierin (soms na korte periode) mee gaan. Je legt het dan juist op bed, voordat het te moe wordt. Je kunt best af en toe bij heerlijk actief bezig zijn een keer een half uurtje later proberen, maar let op de symptomen! Een kind dat zich overschreeuwd zal juist vaak na een passief moment weer druk en zeer actief gaan doen. En een belangrijke tip: Niet vragen! Dat geeft ruimte voor onderhandeling. Een kind is gebaard bij directe sturing. “Zo meteen over 5 minuten of na dit filmpje, nog 1x het boekje lezen … gaan we lekker naar bed.” Wanneer een kind dan tegensputtert, dan zeg je: “Kom… help je even mee opruimen? Of Pak je knuffel maar! Wil je zelf de trap op lopen of zal ik je dragen? Bij rustige actieve sturing wil het kind graag volgen, zeker wanneer het moe is, maar nog niet té moe.

Slapende kinderen presteren beter

Slapen voor kinderen is heel belangrijk het helpt ze om beter te leren. Aanleiding hiertoe waren de uitkomsten van een wetenschappelijk onderzoek, waaruit bleek dat kleuters beter presteren op school als ze een middagdutje doen. De onderzochte kleuters (4 en 5 jarigen) herinneren zich na een dutje ongeveer 10 procent meer van de behandelde lesstof dan wanneer ze geen middagslaapje doen. En dat terwijl in ons land kleuters al niet meer dutten in de middag, en hier ook op steeds jongere leeftijd mee ophouden.

Niet alleen kleuters hebben  profijt van de slaapjes, ook baby’s, dreumesen en peuters hebben de slaapjes hard nodig. Om de indrukken van de dag te verwerken, om zich op te laden, om uit te rusten en te groeien! Want alleen tijdens de slaap maken ze het groeihormoon aan. Bovendien zorgt slaap ervoor dat je kindje na het ontwaken uitgerust genoeg is om goed te eten en al spelend en kijkend zich lekker te ontwikkelen. Een vermoeid kind daarentegen kan zelfs te moe worden om goed te eten, zal eerder boos en onrustig zijn, prikkelbaar. En als het dan wel weer tijd is om te slapen, gaat het uitgeruste kind makkelijker naar bed dan de oververmoeide kind. Kortom: slapen is goed! Zie de piramide van Maslow, dat ontwikkeling en welbevinden pas plaats kan vinden na de eerste levensbehoeften zoals goede slaap!

Het is een fabel dat kinderen na een slaapje ’s middags niet goed kunnen slapen ’s avonds. Uiteraard een kind dat 4 uur lang ’s middags slaapt geeft waarschijnlijk problemen. Maar een dutje van 1,5 – 2u tot max. 16u zal geen probleem moeten zijn. Problemen van het naar bed gaan of niet in willen slapen heeft vaker te maken met de oververmoeidheid van het kind, geen vast bedtijd ritueel of dagritme en ja ook vaak door de interactie met ouders. Dit laatste geld zeker voor kinderen die “strong-willend” zijn (een sterke wil) en ouders die zich laten verleiden om steeds naar het kind te gaan; moeite hebben om de regie te houden. Ook hier is het te voorkomen, door een vaste regelmaat / bedtijd en de norm om je kind op bed te leggen terwijl het de signalen van slaperigheid vertoond en het nog niet oververmoeid is en instort! Een vast bedtijd ritueel kan heel goed helpen, oververmoeidheid vergroot de kans op strijd tussen jou en je kind. Regelmatige bedtijd is heel belangrijk is aangetoond.

Veel kinderen hebben een chronisch slaaptekort

Wetenschappelijk onderzoek en eigen ervaringen met kinderen toont aan dat veel kinderen chronisch slaap tekort hebben. Kinderen, die niet voldoende slaap krijgen, voelen zich moe of futloos vallen bv.  overdag (bijna) in slaap en/of kunnen buikpijn, hoofdpijn krijgen of huilbuien. Ze kunnen niet goed meer denken en hebben concentratieproblemen (denk aan ADHD klachten). Ze maken snel ruzie over futiliteiten, zijn agressiever of zijn thuis niet te genieten. Of zijn juist afwisselend passief op de bank en dan weer heel actief tot ze uiteindelijk niet anders meer kunnen dan zich overgeven aan de slaap en ergens gaan liggen. Deze kinderen zijn als het ware aan het overleven! Er wordt niet voldaan aan hun primaire levensbehoefte en daardoor blijven ze in deze fase van overleven hangen. Ze kunnen zich moeilijker ontwikkelen en zichzelf ontplooien. Ook komen ze niet toe aan het ontwikkelen van zelfvertrouwen en eigenwaarde. Wanneer dit al gebeurt met jonge kinderen ontwikkelen ze de noodzakelijke stevige basis voor hun schoolperiode moeizaam.

Kinderen die te weinig slaap krijgen, groeien ook minder goed. Tijdens het slapen maakt de hypofyse een groeihormoon aan. Slaapwetenschappers geloven dat te weinig slaap het immuunsysteem beïnvloedt, waardoor een kind minder snel groeit.

Wetenschappelijk onderzoek heeft nog meer gevolgen van te weinig slaap bij kinderen naar voren gebracht. En dat zijn niet de minste aandoeningen:

  • Bij kinderen metdepressieve klachten blijkt ruim 70 procent een slaapstoornis te hebben, zo meldde het vakblad SLEEP.
  • Kinderen met slaapproblemen hebben veel kans opneuroses, schreven Taiwanese wetenschappers in hetzelfde blad.
  • Amerikaanse onderzoekers rapporteerden in het tijdschriftChild Development dat een uur extra slaap de kans op overgewicht bij kinderen met een zesde vermindert.
  • In hetzelfde blad werd eerder geconstateerd dat kinderen met slapeloosheid gemiddeldweinig zelfvertrouwen 
  • Kinderen die slecht slapen en bovendien snurken, lopen extra risico’s. Zo menen onderzoekers van de Amerikaanse Universiteit van Virginia dat hunIQ een stuk lager is, vergelijkbaar met dat van kinderen die loodvergiftiging hebben opgelopen.
  • Anderen leggen een verband tussen slaapstoornissen en hoge bloeddruk.

Slaapproblemen op jonge leeftijd zijn op latere leeftijd gerelateerd aan (zelf gerapporteerde) angst/depressie klachten, aandachtsproblemen en agressief gedrag. Daarnaast kunnen slaapproblemen van kinderen ook zeer ernstige gevolgen hebben op de gemoedstoestand van ouders.

Het belang van regelmaat en duidelijke richtlijnen

Veruit de meeste slaapproblemen worden veroorzaakt door een verkeerde pedagogische aanpak. In veel gevallen ontbreekt een vast ritme wanneer een kind naar bed moet, stellen psychologen gespecialiseerd in slaapproblematiek.  Een kind tot tien jaar heeft tien uur slaap nodig, moet eigenlijk iedere dag op hetzelfde tijdstip naar bed en op eenzelfde tijd opstaan (ook in het weekend!) en moet het ’s avonds een uur voor bedtijd rustiger aan doen.

Sommige ouders proberen wel een vast bedtijdstramien te hanteren, maar zijn daarin lang niet altijd niet volhardend genoeg. Volhouden helpt! Volg elke avond het vaste bed ritueel. Instoppen, praatje of verhaaltje, dikke knuffel, licht uit. Taboe: mobieltje, spelcomputer of laptop in bed. Weg ermee!

Treed op! Ouders die alles goed vinden, hebben vaker kinderen met slaapproblemen dan ouders die duidelijke regels stellen en handhaven, zo wijst onderzoek uit.

Levenslang gevolgen van onregelmatige slaaptijden

De onderzoekers waarschuwen dat de nadelige effecten van onregelmatige bedtijden wel eens levenslang zouden kunnen doorwerken. “Slaap is de prijs die we betalen voor de belasting van de dag en de investering die nodig is om de volgende dag weer fris te kunnen leren”

Onderzoek toont aan dat een vaste bedtijd heel belangrijk is. Regelmaat in de slaaptijden is belangrijker dan het aantal uren slaap. De wetenschappers vermoeden dat het ontbreken van een vaste bedtijd de vroege ontwikkeling van het kinderbrein verstoort doordat de biologische klok ontregelt raakt. Richtlijn voor voldoende slaap is voor een kind van 6; bedtijd 19:00u en elk jaar een kwartier later.

Kinderen die als peuter van drie gewend waren geweest op wisselende tijden te gaan slapen, presteerden als zevenjarige een stuk slechter op lezen, rekenen en ruimtelijk inzicht. Dat gold voor zowel jongens als meisjes.

Twee is beter dan één

Onderzoek heeft uitgewezen dat bimodaal slapen beter bij onze biologische klok past. Een experiment dat way back gaat, staat de onderzoekers bij in hun statement. Psychiater Thomas Wehr deed zo’n 25 jaar geleden een proef met een groep mensen die hij veertien uur per dag, in plaats van de standaard acht uur nachtrust, in een donkere kamer zette. Na drie weken ontwikkelden de mensen vanzelf het bimodale slaapritme: ze sliepen vier uurtjes, waren dan drie uur wakker en vielen dan voor een tweede keer vier uur in slaap. Conclusie van Wehr? Twee dutjes per dag passen beter bij een mens dan één lange slaap.

BETER FUNCTIONEREN

Bovendien zou het ervoor zorgen dat je alerter bent, omdat het je twee keer een boost geeft. Ook je creativiteit zou erop vooruit gaan. Anders zou je juist die slaperigheid opbouwen en zou de productiviteit gedurende de dag hoe dan ook afnemen. Bij volwassen is zelfs de positieve uitwerking van een POWERNAP (20min.) overdag gemeten.

Mijn praktijkervaring

Laat dit onderzoek nu precies aansluiten bij mijn praktijkervaring met kinderen. Ook voor kinderen geldt dat 2 slaapjes beter is dan 1 (langere) middagslaap. In de praktijk lieten de 30 kinderen de afgelopen jaren zien dat ze rond half 10 moe worden in de opvang. Kinderen worden ’s morgens thuis wakker gemaakt of zijn vroeg wakker. Rond half 10 vertonen zij de signalen van slaperigheid. Soms zelfs al om 9u. Ze gapen, zijn moe, huilen snel, liggen op de bank of spelen passief liggend op de grond en geven soms zelf aan moe te zijn. Tijdens een ochtendwandeling dommelen ze (bijna) al in slaap om 9u. Laat je ze om half 10 in de speeltuin rennen en klimmen, dan beginnen ze enthousiast en actief. Wanneer je goed op let, zie je echter dat ze moe zijn, gapen, in de ogen wrijven, meer hulp nodig hebben en soms zelfs een strijd aangaan als je weg wilt gaan. Dit geldt voor alle leeftijden tot 4 jaar overigens! De afgelopen 13 jaar heb ik veel kinderen gezien en tijdens een opvang dag lieten zij allemaal dit patroon zien.

Jaren geleden koos ik er soms voor om oudere kinderen van 3 jaar en ouder alleen ’s middags op bed te leggen, zoals je overal op internet leest en van het consultatiebureau hoort; dat je kinderen moet af wennen om 2 x te slapen naar 1 langer middagdutje. Het gevolg was dat het ene kind om 11 uur helemaal instort (oververmoeid was) en het volgende om 12 uur. Het oververmoeidheidsgedrag maakte het er na 10u niet gezelliger op voor het vermoeide kind niet en ook niet voor de overige kinderen en uiteraard ook niet voor mij. Goede zorg is dat een kind naar bed gaat als het moe is! En doordat de kinderen in de middag 1 keer lang sliepen kregen ouders ’s avonds eerder last van een actief kind.

Naast het gehuil, gedram, de driftbuien of de enorme aandachtsvraag vergt een kind dat moe is en oververmoeid raakt veel energie het zoekt alleen nog maar de aandacht van de ouder dan wel positief als door negatief gedrag. Dit geeft jou én je kind een moment van rust, zodat jullie weer beide op kunnen laden en samen leuke dingen kunnen doen. Zie mijn tips op het blog: 5 Tips om je kind meer zelfstandig te leren spelen en vaker een momentje voor jezelf te hebben!

Ik ben benieuwd naar jouw ervaringen en tips omtrent het slapen van je kind

  • Herken je de vermoeidheidskenmerken of vind je dit juist lastig?
  • Hoe is jouw kind wanneer het moe wordt?
  • Slaapt jouw kind al ’s nachts door en wat doe je daarvoor of daarmee?
  • Heb je soms het gevoel helemaal leeg te lopen?

Deel jouw ervaring hieronder!

 

Leave a Reply